Sociale zekerheid in Nederland

Het sociale zekerheidsstelsel wordt gebruikt om personen of gezinnen, die vanwege bepaalde omstandigheden in financiële problemen komen, te helpen.

Denk aan mensen die tijdelijk (of blijvend) geen of minder inkomen ontvangen, bijvoorbeeld als gevolg van werkloosheid, arbeidsongeschiktheid, ziekte of pensioen.

Wat is sociale zekerheid?

Sociale zekerheid in Nederland is gebaseerd op solidariteit: er wordt collectief gezorgd voor alle Nederlanders. Mensen met een hoog inkomen dragen meer bij aan het stelsel dan mensen met een laag inkomen.

Sociale zekerheid in Nederland bestaat uit:

1. Sociale voorzieningen
2. Sociale verzekeringen: volksverzekeringen en werknemersverzekeringen

Overzicht

Hieronder is het Nederlandse sociale zekerheidsstelsel in kaart gebracht.

Sociale voorzieningen

Sociale voorzieningen bestaan uit ondersteunende sociale regelingen, zoals zorg en begeleiding in geval van ziekte, een beperking of arbeidsongeschiktheid. Ze worden bekostigd door het rijk, via belastingen.

De regelingen hieronder gaan allemaal over inkomen. Tot de sociale voorzieningen horen ook de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo), voor hulp en begeleiding thuis, en de Jeugdwet, voor zorg aan kinderen en jongeren. Die twee worden door de gemeente uitgevoerd en staan elders op Zorgwijzer beschreven.

Participatiewet

De Participatiewet, voorheen bekend als Wet werk en bijstand (WWB), is een wet die ondersteuning biedt voor mensen die kunnen werken, maar moeilijkheden ondervinden bij het zoeken of uitvoeren van werk.

Dat kan bijvoorbeeld liggen aan een lichamelijke of geestelijke beperking die resulteert in een arbeidsbeperking. De Participatiewet heeft de instrumenten om ervoor te zorgen dat ook deze mensen een plek op de arbeidsmarkt kunnen vinden.

De wet regelt daarnaast financiële bijstand voor mensen die geen of onvoldoende inkomen of vermogen hebben om in hun levensonderhoud te voorzien en daarnaast niet in aanmerking komen voor andere uitkeringen.

• Aanvragen van een indicatie of advies doe je bij het Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen (UWV)

IOAW

De wet IOAW (Inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijk arbeidsongeschikte werkloze werknemers) is een inkomensvoorziening voor oudere werknemers die werkloos zijn. Je komt ervoor in aanmerking als je bent geboren vóór 1 januari 1965 én werkloos bent geworden na je 50e. Daarmee is het een aflopende regeling: wie later is geboren, kan er niet meer in komen.

De IOAW-uitkering vult het inkomen aan tot bijstandsniveau. Het vermogen speelt voor deze uitkering geen rol.

• Een IOAW-uitkering vraag je aan bij het UWV, met je DigiD. Het UWV stuurt je aanvraag door naar je gemeente, en die beslist. Bijstand vraag je wel rechtstreeks bij de gemeente aan

IOW

De Wet inkomensvoorziening oudere werklozen (IOW) biedt aanvulling van het inkomen totdat de AOW-leeftijd is bereikt. De regeling is bedoeld voor oudere werklozen die bij het begin van hun werkloosheid ten minste 60 jaar en 4 maanden waren, en die uit de WW stromen omdat de maximale uitkeringsduur is bereikt.

Ook oudere arbeidsongeschikten komen voor de regeling in aanmerking. De IOW-uitkering bedraagt 70% van het maandloon waarop je WW- of WGA-uitkering was gebaseerd, met het sociaal minimum voor een alleenstaande als bovengrens. Dat sociaal minimum is 70% van het minimumloon, dus meer dan dat wordt het niet. Er geldt geen vermogenstoets en geen partnertoets.

• Een IOW-uitkering vraag je aan via werk.nl. De regeling wordt uitgevoerd door het UWV

IOAZ

De wet IOAZ (Inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijk arbeidsongeschikte gewezen zelfstandigen) is bedoeld om oudere zelfstandigen met onvoldoende inkomen, vanwege werkloosheid of een arbeidsbeperking, financieel te ondersteunen. Dat gebeurt via de IOAZ-uitkering die bij de gemeente kan worden aangevraagd.

Let op: de IOAZ sluit per 1 januari 2028 voor nieuwe aanvragen. Wie er daarvoor in zit, houdt zijn uitkering.

• Een IOAZ-uitkering vraag je aan bij de gemeente

TW

De Toeslagenwet (TW) is bedoeld om het inkomen aan te vullen als je een uitkering ontvangt van het UWV. Daar kan bijvoorbeeld sprake van zijn bij langdurige ziekte, werkloosheid, arbeidsongeschiktheid of als je loon onder het sociale minimum komt.

• Een toeslag op grond van de TW vraag je aan bij het UWV

Wajong

De Wajong, ofwel de Wet arbeidsongeschiktheidsvoorziening jonggehandicapten, is er voor mensen die voor hun 18e of tijdens hun studie een ziekte of handicap hebben (opgelopen) waardoor zij niet meer kunnen werken. Zij hebben recht op een uitkering als zij aan bepaalde voorwaarden voldoen.

Sinds 1 januari 2015 is de Wajong alleen nog toegankelijk voor jonggehandicapten die duurzaam geen mogelijkheden hebben om te werken. Wie nog wel kan werken, komt niet meer in de Wajong maar wordt door de gemeente geholpen, via de Participatiewet.

• Een Wajong-uitkering vraag je aan bij het UWV

Volksverzekeringen

Volksverzekeringen zijn verplichte sociale verzekeringen, bedoeld om basisvoorzieningen te garanderen, zoals langdurige zorg, ouderdomspensioen en nabestaandenuitkeringen. Deze gelden voor bijna iedereen die in Nederland woont en/of werkt. Ze worden betaald uit premies die via de inkomstenbelasting worden geïnd.

Wlz

De Wet langdurige zorg (Wlz) is bedoeld voor mensen die intensieve zorg nodig hebben, bijvoorbeeld chronisch zieken, mensen met een beperking of kwetsbare ouderen. Daarbij kun je denken aan verblijf in een instelling, begeleiding, verpleging, verzorging, hulpmiddelen, maar ook geneeskundige zorg en behandeling.

Het Centrum Indicatiestelling Zorg (CIZ) beoordeelt of je toegang hebt tot de Wlz en stelt vast welk zorgprofiel daarbij hoort. Daarna regelt het zorgkantoor in jouw regio de zorg; dat kantoor voert de Wlz uit en beslist bijvoorbeeld over een persoonsgebonden budget.

• Een Wlz-indicatie vraag je aan bij het CIZ

AOW

De Algemene Ouderdomswet (AOW) regelt het minimaal verplichte pensioen voor ouderen die de AOW-leeftijd hebben bereikt.

De premie voor deze volksverzekering wordt geïnd via de inkomstenbelasting. De SVB keert de AOW uit aan de verzekerden.

• Een AOW-uitkering vraag je aan bij de SVB, met je DigiD

Anw

Via de Algemene nabestaandenwet (Anw) kun je na het overlijden van je partner recht hebben op een uitkering. Door het wegvallen van de partner valt namelijk vaak een (groot) deel van het inkomen weg.

Niet iedere nabestaande komt ervoor in aanmerking. Je hebt recht op een nabestaandenuitkering als je aan een van deze twee voorwaarden voldoet:

• Je zorgt voor een kind onder de 18 dat bij je in huis woont
• Je bent voor ten minste 45% arbeidsongeschikt. Het UWV stelt dat vast

Je eigen inkomen telt mee bij de hoogte van de uitkering. Er is één uitzondering die je makkelijk over het hoofd ziet: overlijdt je partner binnen een jaar aan een ziekte die bij het aangaan van het huwelijk of het samenwonen al bestond, dan is er geen recht op een uitkering. De SVB toetst de precieze voorwaarden.

• Een nabestaandenuitkering vraag je aan bij de SVB, met je DigiD

AKW

De Algemene Kinderbijslagwet (AKW) regelt de kinderbijslag: een bijdrage in de onderhoudskosten van kinderen. Je krijgt kinderbijslag voor kinderen jonger dan 18 jaar. Of je werkt, studeert, werkloos of arbeidsongeschikt bent, maakt daarvoor niet uit.

Voor kinderen van 16 en 17 jaar geldt een extra voorwaarde: zij moeten naar school gaan of een startkwalificatie hebben. De AKW wordt uitgevoerd door de Sociale Verzekeringsbank (SVB).

• Kinderbijslag vraag je aan bij de SVB

Werknemersverzekeringen

Werknemersverzekeringen zijn verplichte verzekeringen voor werknemers die bescherming bieden tegen inkomensverlies door werkloosheid, ziekte of arbeidsongeschiktheid. Ze worden betaald door een inkomensafhankelijke premie, die wordt ingehouden door de werkgever.

WIA

In de Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen (WIA) staat dat mensen die volledig of gedeeltelijk arbeidsongeschikt zijn geworden, een uitkering ontvangen. Deze uitkering gaat in na de wettelijke loondoorbetalingstermijn van 2 jaar.

De WIA is de opvolger van de WAO. Daarbij moet gezegd worden dat de WAO blijft bestaan voor mensen die voor 1 januari 2004 arbeidsongeschikt zijn geworden. Beide wetten worden uitgevoerd door het UWV.

• Een WIA-uitkering vraag je aan bij het UWV

WAO

De Wet op de arbeidsongeschiktheidsverzekering (WAO) is vergelijkbaar met de WIA. De wet is bedoeld voor werknemers die vanwege ziekte of beperking arbeidsongeschikt zijn geworden, en geldt voor wie dat vóór 1 januari 2004 is overkomen. Voor hen is er een uitkering zodat zij in hun onderhoud kunnen voorzien.

• Een WAO-uitkering vraag je aan bij het UWV

WW

De Werkloosheidswet (WW) is bedoeld voor werknemers die buiten hun eigen schuld hun baan verliezen. Neem je zelf ontslag, dan heb je in beginsel géén recht op WW: dat heet verwijtbare werkloosheid. Alleen in uitzonderingssituaties geldt dat niet, bijvoorbeeld als er een acute noodzaak was om ontslag te nemen.

De hoogte en lengte van de uitkering is afhankelijk van een groot aantal factoren, waaronder het WW-maandloon en het aantal dienstjaren. Het UWV beslist over de aanvraag.

• Een WW-uitkering vraag je aan bij het UWV

ZW

In de Ziektewet (ZW) is geregeld dat zieke werknemers, waarbij er geen sprake (meer) is van doorbetaling van loon, recht hebben op een uitkering. Ook wie geen werkgever meer heeft, bijvoorbeeld door werkloosheid, kan bij ziekte aanspraak maken op een uitkering op grond van de Ziektewet.

Net als bij de andere werknemersverzekeringen toetst het UWV de aanvraag.

• Een Ziektewetuitkering vraag je aan bij het UWV

De Zorgverzekeringswet staat niet in dit overzicht, en dat heeft een reden: de zorgverzekering is een private verzekering die je zelf bij een zorgverzekeraar afsluit, met een wettelijke verzekeringsplicht eromheen. De Wlz staat er wel in, want dat is een volksverzekering.

Gegevens bijgewerkt in augustus 2026, op basis van Rijksoverheid.nl, UWV, SVB en het Zorginstituut. Bedragen en voorwaarden kunnen per jaar wijzigen; kijk voor jouw situatie bij de instantie die de regeling uitvoert.